توصیف رابطه بین دو یا چند متغیر تصادفی، یکی از مسائل بنیادین در آمار و احتمال است. این مقاله به مرور تاریخی و ساختاری معیارهای اندازهگیری وابستگی از قرن هجدهم تا امروز میپردازد. ابتدا تعاریف نخستین از استقلال و وابستگی در آثار دموآر، بیز و لاپلاس بررسی میشود. سپس ظهور مفهوم همبستگی در کارهای گالتون و فرمولبندی ریاضی آن توسط پیرسون معرفی میگردد. محدودیتهای ضریب همبستگی گشتاوری زمینهساز پیدایش ضرایب ناپارامتری مبتنی بر رتبه میشود. در ادامه، نقش نظریه مفصل و قضیه اسکلار در جداسازی ساختار وابستگی از توزیعهای حاشیهای تبیین میگردد. معیارهای مدرن مبتنی بر نظریه اطلاعات و فاصله، به عنوان ابزارهایی برای تشخیص هر نوع وابستگی معرفی میشوند. به موازات این تحولات، معیارهای ویژه برای متغیرهای گسسته، آمیخته، خودهمبستگی، وابستگی دمی و چندکی، و همچنین تعمیمهای چندمتغیره و برداری مرور میشوند. به کاربرد معیارهای وابستگی در نظریه احتمال نیز اشاره خواهد شد. در پایان به چالشها و زمینههای پژوهشی فعال پرداخته میشود. این مقاله با ارائه راهنمایی کاربردی برای انتخاب معیار مناسب و مرور قابلیتهای نرمافزارهای رایج آماری، منبعی جامع برای پژوهشگران حوزه آمار، دادهکاوی و یادگیری ماشین است.
